به گزارش خبرنگار روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی ایران، همایش علمی، تخصصی پیشگیری از خودکشی پیش از ظهر امروز چهارشنبه 15 مهرماه با حضور دکتر نادر توکلی رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران، علیرضا رئیسی معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی،  حجت‌الاسلام والمسلمین محمدامین وحدانی‌نیا معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کشور، مسعود حبیبی معاون فرهنگی، دانشجویی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و جمعی از معاونان و مدیران دانشگاه علوم پزشکی ایران و کارشناسان سلامت برگزار شد.

 

دکتر فربد عبادی‌آذر معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران با تأکید بر اینکه رویکرد نظام شبکه بهداشت در پیشگیری از خودکشی باید مبتنی بر شواهد اپیدمیولوژیک و بار بیماری باشد، اظهار کرد: در سطح جهانی، سالانه بیش از ۷۰۰ هزار نفر در اثر خودکشی جان خود را از دست می‌دهند و به ازای هر مرگ، ۲۰ تا ۳۰ مورد اقدام به خودکشی رخ می‌دهد که این پدیده را به چهارمین علت مرگ در سنین ۱۵ تا ۲۹ سالگی تبدیل کرده است.

 

وی ادامه داد: در سطح سیاست‌گذاری، پیام محوری ما عبور از «فرهنگ سکوت» و حرکت به سمت «فرهنگ گفتگوی امن و حمایت‌گر» است. پیشگیری از خودکشی نیازمند اقدام همگانی، چندرشته‌ای و چندبخشی است و نظام بهداشت تنها ۲۰ درصد از این نقش را ایفا می‌کند؛ بنابراین همه ارگان‌ها در سیستم باید برای پیشگیری از این پدیده فعالیت کنند.

 

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران گفت: اگر نتوانیم از سرمایه‌های انسانی خود محافظت کنیم، خسارت بزرگی به کشور وارد می‌شود؛ همان‌طور که در بازار، وقتی کسی ورشکست می‌شود می‌گویند کل سرمایه‌اش از بین رفت، خودکشی دستیاران و دانشجویان نیز به معنای هدر رفتن سرمایه‌های ملت است. ما باید چهارچوب راهبردی، اهداف کلان ملی و برنامه ملی کاهش نرخ خودکشی داشته باشیم، در غیر این صورت تصمیمات ما به ارتقای سواد سلامت روان جامعه منجر نخواهد شد.

 

وی با تشریح فرآیند شبکه سلامت گفت: خانه، پایگاه سلامت است و ارزیابی اولیه سلامت روان توسط مراقب سلامت و پزشک عمومی انجام می‌شود؛ پزشک عمومی ارزیابی تشخیصی بالینی را انجام داده و مداخلات دارویی را آغاز می‌کند. در سطح ۲، خدمات بیمارستانی ارائه می‌شود و با مصوبات اخیر وزارت بهداشت، مراکز سراج نیز برای جلوگیری از هدر رفتن وقت طلایی در شبکه تعریف شده‌اند. فرآیند اقدامات مداخله‌ای ما شامل حداقل ۵ جلسه مداخله با خانواده‌های سوگوار، پیگیری جهت مراقبت‌های بعدی، انجام مداخلات گروهی، ارائه خدمات روان‌شناختی و آموزشی به افراد در معرض تماس، گزارش‌دهی روان‌شناسان، مصاحبه انگیزشی، و انجام مداخلات تخصصی بر اساس پروتکل وزارت بهداشت است. حتی در مواردی که حوادث در منطقه رخ می‌دهد، تیم‌های ما حضور یافته و روان‌شناسان ضمن برقراری ارتباط، سطح خطر را ارزیابی کرده و مداخلات مرتبط را انجام می‌دهند؛ پس از آن نیز پیگیری‌های روزهای اول، دوم، سوم و سپس پیگیری‌های ماهانه انجام می‌شود.

 

عبادی‌آذر با انتقاد از عدم استفاده بهینه از پژوهش‌ها افزود: متأسفانه از مقالات علمی در این حوزه به آن صورت که باید استفاده نمی‌شود؛ در حالی که بررسی‌های سیستماتیک بر چالش‌های ساختاری در شبکه سلامت، موانع ویژگی‌های فردی و چالش‌های ارتباطی با تیم درمان تأکید دارند و ضرورت بازنگری در سیستم مراقبت را نشان می‌دهند. بر اساس پژوهش‌ها، بهبود سیستم نیازمند افزایش نیروی انسانی و حمایت است. عوامل خودکشی شامل عوامل رفتاری و تجارب قبلی که قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌ها هستند، اختلالات روان‌پزشکی، عوامل شناختی و هیجانی، عوامل زیستی و ژنتیکی، عوامل اجتماعی-اقتصادی و محیطی و نهایتاً دسترسی به ابزارهای خودکشی است. داده‌های ما باید به‌صورت کامل، به‌موقع و محرمانه ثبت شود؛ خوشبختانه دانشگاه‌ها برای کیس‌های منطقه، دسترسی باز به داده‌های پزشکی دارند.

 

وی با اشاره به توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت بیان کرد: یکسان‌سازی دسترسی‌ها، تعامل با رسانه‌ها برای گزارش‌دهی مسئولانه، تقویت مهارت‌های زندگی به‌ویژه در نوجوانان و شناسایی، ارزیابی، مدیریت و پیگیری زودهنگام، از اولویت‌های ماست. ما با چالش‌های اجرایی همچون تداوم‌بخشی به خدمات در مراجعه افراد، کمبود روان‌شناسان بالینی و متخصصین، و ناقص بودن حلقه‌های ارجاع و بازخورد میان اورژانس و متخصصین مواجه هستیم. نیاز داریم وزارت بهداشت نیروهای لازم را تأمین کند، هرچند ضوابط آن برای ما هنوز مبهم است. در مقابل، فرصت‌هایی مثل گسترش خدمات سلامت پزشکان و تقویت نظام آموزشی را داریم. اولویت‌های عملیاتی ما شامل پوشش ۱۰۰ درصدی «طرح ایمنی» برای تمام مراجعین در مراکز سلامت، کاهش زمان پیگیری پس از اقدام، تربیت مربی برای برنامه پیشگیری، و استقرار گروه‌های حمایت از بازماندگان خودکشی است.

 

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران تأکید کرد: خودکشی قابل پیش‌بینی است و هیچ مشکلی برای همدلی و اقدام در کشور وجود ندارد. به نظر من بودجه‌ای که دولت در اختیار سازمان‌ها قرار می‌دهد کافی است، حتی دو تا سه برابر هزینه‌هایی است که ما کم می‌آوریم؛ مشکل اصلی «سوءمدیریت» است. منابع وجود دارد اما چون مدیریت بهینه نداریم، نمی‌توانیم آن‌ها را به نحو احسن خرج کنیم. همت و منابع کافی داریم، فقط مدیریت منابع دچار ضعف است که باید اصلاح شود.

 

خودکشی «جزیره» نیست؛ هرجا جزیره‌ای عمل کردیم، با چالش مواجه شدیم

 

در ادامه دکتر سیدحسن موسوی‌چلک معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی گفت: ما در سازمان بهزیستی باور داریم که باید رویکردی جامع به موضوع خودکشی داشته باشیم؛ رویکردی که سطوح سه‌گانه پیشگیری را محور تمام برنامه‌ها قرار دهد. خوشبختانه برنامه ملی کنترل خودکشی که با محوریت شورای اجتماعی کشور، وزارت بهداشت و با همکاری سازمان‌های مختلف تدوین شده، نخستین برنامه‌ای است که تمامی سطوح و جزئیات را با مشارکت تمامی دستگاه‌های مرتبط در بر می‌گیرد. ما اگرچه در هر سه سطح پیشگیری فعال هستیم، اما همواره اذعان داریم که پیشگیری سطح اول باید بیش از پیش تقویت شود. با وجود اینکه اورژانس اجتماعی (خط ۱۲۳) برای درصد قابل توجهی از مردم ایران شناخته‌شده است، اما به اعتقاد من، برنامه‌های پیشگیری از خودکشی اهمیت راهبردی‌تری دارند.

 

وی به زیرساخت‌های این سازمان اشاره کرد و افزود: ما به دسترسی مردم به خدمات در تمامی سطوح باور داریم؛ خط تلفنی ۱۴۸۰ با بیش از ۳۰ سال سابقه و اورژانس اجتماعی (۱۲۳) که در هر نقطه‌ای از ایران به صورت رایگان و شبانه‌روزی در دسترس است، از جمله این خدمات هستند. همچنین برای مواردی که امکان تماس تلفنی وجود ندارد، سامانه پیامکی ۲۰۰۰۰۱۲۳ را راه‌اندازی کرده‌ایم که به صورت شبانه‌روزی توسط همکاران متخصص پاسخ داده می‌شود. در حوزه تربیت نیروی انسانی، معتقدیم که هر کسی صلاحیت مداخله در بحران خودکشی را ندارد و این مداخله نباید به پند و نصیحت‌های غیرتخصصی تقلیل یابد؛ لذا تربیت نیروی متخصص را در دستور کار داریم.

 

معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی با ادعای پیشگامی سازمان بهزیستی در تعاملات فرابخشی تصریح کرد: ادعا می‌کنم که هیچ سازمانی به اندازه بهزیستی در اجرای سیاست‌های تعاملی موفق نبوده است. ما در تدوین هیچ برنامه‌ای بدون اخذ نظر مشورتی انجمن‌های تخصصی (مانند انجمن مددکاری اجتماعی ایران) عمل نکرده‌ایم و نقش انجمن‌های علمی در برنامه‌های ما پررنگ‌تر از بخش دولتی است. ما به رویکرد بین‌رشته‌ای که شامل روان‌شناسان، مددکاران اجتماعی، مشاوران، روان‌پزشکان و جامعه‌شناسان باشد، باور داریم. همچنین در حوزه مراقبت از مراقبین، با توجه به ترومای ثانویه، برنامه‌هایی در اورژانس اجتماعی در حال اجراست که اگرچه بودجه آن تخصیص یافته، اما معتقدم دستگاه‌های دولتی هنوز آن‌گونه که باید به اهمیت این موضوع پی نبرده‌اند.

 

وی پنج ویژگی را برای موفقیت برنامه‌های کنترل و کاهش خودکشی برشمرد و گفت: ویژگی‌ها شامل فراگیری؛ دسترسی همه مردم ایران، جامعیت؛ پرهیز از اقدامات جزیره‌ای، کفایت؛ متناسب بودن خدمات با نیازها، پایداری؛ فراتر از تغییرات مدیریتی، مانند پلتفرم «فانوس» که باید ماندگار باشد و پنجم اثربخشی است.

 

رئیس انجمن مددکاری اجتماعی ایران درباره حمایت از خانواده‌ها خاطرنشان کرد: امسال با کمک دکتر غفاری و دکتر تهرانی، برنامه‌ای علمی برای مدیریت پس از اقدام خودکشی آغاز کردیم که تبدیل به شیوه‌نامه شده است. این طرح در ۱۶ استان با نرخ بالای اقدام به خودکشی، با تمرکز بر خانواده‌هایی که سابقه این آسیب را دارند، اجرا می‌شود و هدف ما استفاده از ظرفیت‌های مشترک مانند ارجاع از آموزش‌وپرورش به سیستم بهداشت برای جلوگیری از موازی‌کاری است.

 

وی به مستندسازی و پژوهش اشاره کرد و گفت: ما طرح ملی سنجش سلامت روان را با مشارکت سازمان‌های مختلف اجرا کردیم؛ در حالی که هدف ما ثبت ۱۰ هزار نفر بود، با مشارکت گسترده، بیش از ۴۳۵ هزار و ۱۵۹ نفر در این سامانه ثبت‌نام کردند که از این میان، بیش از ۷۰ هزار نفر به عنوان افراد پرخطر شناسایی شدند و پیگیری‌های لازم برای آن‌ها انجام شد.

 

موسوی‌چلک گفت: در خط ۱۴۸۰ نیز در طول یک سال، بیش از یک میلیون و ۷۶۸ هزار خدمت ارائه دادیم که بر اساس نظرسنجی‌ها، ۹۳ درصد از خدمات‌گیرندگان از آن رضایت داشته‌اند. خودکشی یک جزیره جداگانه نیست و با سرمایه اجتماعی در ارتباط است؛ اگر سرمایه اجتماعی، فرهنگی و روان‌شناختی در جامعه افزایش یابد، آسیب‌های اجتماعی کاهش می‌یابد. هم‌اکنون شرایط تعلیق اجتماعی تأثیرات خود را دارد و ما برای اینکه مردم زیست بهتری داشته باشند، باید تمامی ظرفیت‌ها را فارغ از اینکه چه کسی متولی است، صادقانه روی میز بگذاریم. هر جا این رویکرد را اجرا کردیم موفق بودیم و هر جا جزیره‌ای عمل کردیم، با چالش مواجه شدیم.

 

پلتفرم فانوس رونمایی شد

 

در ادامه این مراسم پلتفرم «فانوس» رونمایی شد و حمید پیروی دبیر قرارگاه پیشگیری از خودکشی استان تهران با اشاره به این پلتفرم گفت: پلتفرم فانوس از سه بخش مجزا تشکیل شده است؛ بخش نخست ویژه جمعیت عمومی است که در آن مردم می‌توانند به محتواهای آموزشی متعدد، ابزارهای خودارزیابی سلامت روان در حوزه خودکشی، برنامه‌های ایمنی و لینک‌های اتصال به خطوط کمکی و خطوط بحران دسترسی داشته باشند؛ همچنین در صورت تمایل و ارائه مشخصات از سوی فرد، شرایط وی به‌صورت کاملاً محرمانه پیگیری خواهد شد.

 

وی افزود: بخش دوم پلتفرم فانوس ویژه متخصصان است. کارشناسان و متخصصان حوزه روان‌شناسی که در بخش خصوصی یا سایر سازمان‌ها فعالیت می‌کنند، می‌توانند در این بخش ثبت‌نام کرده و با دریافت رمز عبور اختصاصی، به آخرین پروتکل‌های درمانی، ابزارهای ارزیابی، جعبه‌ابزارهای تخصصی و مقالات و انتشارات به‌روز دسترسی یابند؛ چرا که پیش از این، مرجع یکپارچه‌ای برای دسترسی به این محتواهای استاندارد در کشور وجود نداشت. در فاز دوم این سامانه، امکان اتصال مستقیم افرادی که درخواست پیگیری دارند، به این متخصصان فراهم خواهد شد.

 

نایب رئیس جمعیت علمی پیشگیری از خودکشی ایران خاطرنشان کرد: بخش سوم پلتفرم فانوس در خدمت نظام سلامت است؛ مراکز درمانی می‌توانند موارد اقدام به خودکشی را در لحظه و به‌صورت کاملاً محرمانه در سامانه ثبت کنند. این اطلاعات در اختیار روان‌شناسان و مشاوران شبکه‌های بهداشت قرار می‌گیرد تا موضوع پیگیری وضعیت این افراد به‌طور مستمر دنبال شود و از رها شدن آن‌ها به دلیل تراکم کاری یا خطای انسانی جلوگیری کند.

 

همچنین پلتفرم فانوس برای کسی که لحظات سختی را می‌گذراند، یک تکیه‌گاه فوری و مطمئن با امکان خودارزیابی غیرتشخیصی، تدوین برنامه امنیت فردی، چت آنلاین و اتصال سریع به خطوط حمایتی کشور، از جمله صدای مشاور ۱۴۸۰، خط ملی نماد ۱۵۷۰، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ و اورژانس ۱۱۵ است.

 

فانوس برای خانواده‌ها و اطرافیان، راهنمایی گام‌به‌گام است تا نشانه‌های خطر را به‌موقع بشناسند، با اطمینان گفت‌وگو را آغاز کنند و در بحران‌ها بهترین اقدام حمایتی را انجام دهند. همچنین با آموزش‌های علمی، چک‌لیست‌ها و راهنماهای معتبر، آگاهی عمومی را که نخستین گام برای نجات جان انسان‌هاست، در جامعه نهادینه می‌کند و برای پزشکان و متخصصان، پلتفرمی امن و استاندارد فراهم ساخته تا مسیر ارجاع، پیگیری مراجعان و بهره‌مندی از دستورالعمل‌های روز، منسجم و بی‌وقفه دنبال شود.